Zeeuwse Cultuur Agenda juni-september 2019

De Paradijsvogel, Alex Mallems

juni 8, 2019

De Paradijsvogel, Alex Mallems

Met de Paradijsvogel in dit nummer, Alex Mallems, maken we een reis langs diverse locaties in de provincie. Hij is Belg en al bijna 20 jaar artistiek leider van Theaterproductie­huis Zeelandia, organisator van het Zeeland Nazomerfestival. Ik heb hem die 20 jaar als toeschouwer gevolgd, zonder hem te kennen. Maar via zijn voorstellingen heeft hij mij vele plaatsen in Zeeland heel anders doen zien.

In de polder, langs de ­waterkanten, in de duinen, in het fort, op de dijk. In wind en regen, maar ook bij prachtig weer op een buitenplaats in de Manteling. De Vliegende Hollander in de haven van Terneuzen, de Westerschelde tunnel, de Lasloods in Vlissingen. Alex heeft op deze locaties mijn blik bepaald.

Het mooiste compliment

“Wat misschien wel het mooiste compliment is dat ik van een Zeeuw kan krijgen is dat men dankzij het festival bijzondere plekken in de eigen provincie ontdekt, die onbekend ­waren. Of dat mensen zeggen: ‘Als ik bij die plek in de buurt kom, herinner ik mij altijd die voorstelling.’ Het Nazomerfestival wil als locatiefestival het landschap van Zeeland in de hoofdrol plaatsen. Met de buitenlocatie voorstellingen lukt dat op de meest vanzelfsprekende manier. Als Belg kijk ik met de ogen van een buitenstaander naar Zeeland, dus voor mij is het ook een soort ontdekkingstocht. Ik verwonder mij nog steeds over het landschap van Zeeland omdat dit natuurlijk heel anders is dan in onze Vlaamse kustprovincie waar er op los gebouwd is, met heel veel lelijkheid. Zeker als je dat vergelijkt met de schoonheid van de Zeeuwse kust, of eigenlijk van de kustprovincie, dus ook van de polders.”

De 1e klap is een  daalder waard

“De allereerste productie van het Nazomerfestival in 2001 was ‘Ship of Troy’, een productie die nog steeds exemplarisch is voor de voorstellingen op locatie die we bij het Zeeland Nazomerfestival willen maken. We hebben het festival toen in één klap op de kaart gezet als een festival van hoge kwaliteit met landelijke uitstraling. De pers van Nederland en Vlaanderen kwam er meteen op af en ook de respons van het publiek was er met uitverkochte voorstellingen. Deze productie was een bewerking van de barokopera ‘Dido and Aenaes’ van Henry Purcell, gearrangeerd voor koperblazers. Je zult begrijpen dat een klavecimbel het Zeeuwse zoute buitenklimaat niet verdraagt.”

Een iconische plek

“De keuze van de locatie op Neeltje Jans, een iconische plek in Zeeland die waarschijnlijk iedere Nederlander kent, was ook belangrijk. Daardoor was het meteen een productie die landelijke aandacht kreeg. Het was ook buitenmaats in proporties

met een schip van 80 meter lang, 8 meter hoog en 30 meter breed, met een tribune voor 500 mensen en een waterpartij erin. ‘Ship of Troy’ was onmiddellijk een succes en werd een jaar later hernomen in Amsterdam. Die landelijke uitstraling beantwoordde aan onze ambitie en was ook belangrijk om landelijk subsidie te krijgen en te houden. Het is een kwaliteitscriterium dat ik nu al 19 jaar probeer vol te houden. In de eerste plaats voor de mensen in Zeeland, maar die kwaliteit trekt ook mensen van buiten Zeeland aan.”

Hoe zoek je een speelplek

“De keuze van een locatie wordt bepaald door de schoonheid van een plek, maar zoekt vooral ­inhoudelijk en vormelijk aansluiting bij het soort productie die we willen maken. Daarom spelen we ook op steeds ­verschillende plekken. Als toeschouwer moet je het idee hebben: ‘deze productie kan alleen maar hier spelen’. Dat unieke gevoel kan je versterken, want de speelplek is overdag vaak minder spectaculair dan ‘s avonds. Het landschap wordt getheatraliseerd door toevoeging van decorelementen, het bewust plaatsen van de tribune waardoor je als toeschouwer een bepaalde invalshoek ziet, of door licht­effecten. Ja, zet twee lampen op een duin en je krijgt ’s avonds een feeëriek duinlandschap, ­terwijl dat er overdag misschien heel gewoon of zelfs onopvallend uitziet.”

Winterreise

“Vorig jaar hebben we op Fort Ellewoutsdijk, eigendom van Natuurmonumenten, Winterreise gemaakt, een succesproductie die we dit jaar hernemen. We hebben dezelfde locatie nu op een totaal andere manier gebruikt, niet als sprookjesplek maar juist op een hele functionele manier. Aanleiding was om 100 jaar na de Eerste Wereldoorlog een voorstelling te maken over de waanzin van oorlog met dat fort als metafoor voor dit thema. Het is ooit gebouwd toen België zich afgescheurde van Nederland, ergens na 1830 toen de Nederlanders dachten de vrije vaart over de Schelde naar Antwerpen te kunnen verhinderen.

Maar voor het fort klaar was, waren België en Nederland al lang weer bevriende naties. Er is nooit een schot gelost. Voor ‘Winterreise’ hebben we het fort echt gebruikt omwille van het militaire gevoel dat daar zit. We hebben grote geprinte doeken met beelden van de gruwel van die Eerste Wereld­oorlog aan wasdraden gehangen. Dat beeld is trouwens ook ontleend uit die wereldoorlog want wasdraden werden gebruikt om de gewassen en ontluisde uniformen van de soldaten aan te hangen.”

Is het ook wel gebeurd dat je een locatie tegengekomen bent, waarvan je denkt: “Hier moet ik wat maken, hier moet een productie komen?”

“Ja, dat is wel gebeurd. Het is meestal tweerichtingsverkeer, maar ik denk dan aan de producties in de Westerscheldetunnel en bij de COVRA, want daar waren de locaties wel erg leidend.”

Nu of nooit de Westerscheldetunnel

“De tunnel was in aanbouw en wij hadden een relatieavond. Daar waren ook mensen aanwezig die betrokken waren bij de bouw van de tunnel. Zij waren vanaf het begin partner van het Nazomerfestival. Ook de hoofdingenieur die verantwoordelijk was voor de bouw was die avond te gast. Hij zei tegen mij: ‘Ik ben nu een tunnel aan het graven onder de Schelde en binnen twee jaar rijden daar per dag 10.000 auto’s door, maar volgend jaar is hij nog in aanbouw en leeg. Dus als je wat met de tunnel wilt, dan moet het volgend jaar gebeuren.”

In 2002 een paar maanden na 9/11 ben ik naar die gigantische tunnelbuis in aanbouw gaan kijken. Extreem beveiligd. Met veel bedrijvigheid en lawaai van de graafwerken. Het was ook een race tegen de klok, maar deze hoofdingenieur had een hart voor cultuur en vond het belangrijk de tunnel als speelplek aan te bieden. Er lag nog geen wegdek. Er was alleen de ronde bovenkant van de buis.

En wat mij trof was de enorme diepte, het zwarte gat. Mijn gevoel was, ik ben hier onderwater, wat natuurlijk ook letterlijk zo is. En toen heb ik bedacht om daar de opera The Lighthouse van Peter Maxwell Davies uit te voeren. Die gaat over vuurtorenwachters die op een mysterieuze wijze verdwijnen en waarschijnlijk verslonden zijn door een zeemonster. Het gaat dus om een mysterieuze onderwaterwereld, die heel dramatisch de hoofdrol speelt in die opera.

We namen een gigantisch risico door daar te spelen. Bijvoorbeeld omdat je de akoestiek niet op voorhand weet. Het bleek een fantastische klankkast te zijn. De operazangers, drie Welshe zangers die Maxwell Davies al heel vaak in grote opera­huizen hadden gezongen, riepen: ‘This is amazing.’ Die klank droeg ook heel bijzonder. Bij de repetitie ben ik een keer aan het begin van de buis gaan staan en hoe verder je van het podium afstond, hoe voller de klank werd.”

Een militaire operatie

“Natuurlijk was het een bijna militaire operatie om dit operaproject mogelijk te maken. Want de arbeiders vertrokken om drie uur ’s middags uit de tunnel en dan konden wij pas binnenrijden. Met het licht en dan met alles voor het orkest dat achter het decor zat. Vervolgens het decor en dan de tribune. Dat alles voor een voorstelling die om acht uur ‘s avonds aanving.

En er was maar één weekend om alles uit te proberen. Zonder tribune en zonder orkest. Het was een risico, maar zo’n uitdaging. En artistiek zo uniek om op die plek deze uitvoering te spelen. Het waren uitverkochte voorstellingen en dat is heel bijzonder voor hedendaagse opera.”

De COVRA, de opslag van radioactief afval in Nederland

“De bedrijfsleider vroeg ons in 2007 of we daar een voorstelling wilden spelen. Mijn eerste reactie was: ‘Een plek voor radioactief afval, is dat nu de plek waar we een productie moeten doen?’ Je komt daar niet. Het is ook de best beveiligde plek van Zeeland. Maar de man gaf ons een rondleiding door die locatie met muren van 1,5 meter dik. Die gigantische bunker. Met in die bunker één ruimte – die noemen ze zelf de ontvangstruimte – waar een spoor doorheen loopt waar de wagons met ingepakt radioactief afval in betonnen cilinders aankomen.

Die cilinders worden dan via een gigantische kraan in een soort doorgeefluik geplaatst en gaan dan zo in de echte opslag. De stelling van de bedrijfsleider was: ‘Dit is eigenlijk de meest veilige plek voor ­radioactiviteit in Nederland, want hier wordt continu de radioactiviteit gemeten. Een permanente screening.’ Als wij daar kwamen, maar later ook voor het publiek, was het verplicht om bij binnenkomst en weggaan door de Geigerteller te gaan.

Nadenkend over wat we daar zouden kunnen spelen, ben ik uitgekomen bij Kwartet van Heiner Müller. Dat is een hedendaagse bewerking van de briefroman ‘Les liaisons dangereuses’ van Laclos, een briefroman uit het einde van het ancien régime over de decadentie van de adel. De personages in dit stuk spelen met elkaar gevaarlijke spelletjes op leven en dood en gaan daaraan ook ten onder. Het is een soort monsterlijk koppel. Dat werkte in die ruimte erg goed. Omdat je ook daar het gevoel hebt, dit is een plek van gevaar en als je hier de verkeerde deur in gaat is het afgelopen.

Dit gevoel is in de productie meegenomen. We hebben het decor daarop aangepast. Bijvoorbeeld door het integreren van een aangepaste transparante theatercontainer, die door de grote kraan naar beneden gebracht kon worden voor de laatste scène, waarin de acteurs op een theatrale manier een gifbeker drinken en daaraan sterven. De vloeistof in die gifbeker had dezelfde kleur als radioactieve vloeistof. Dus dat was een link, maar het publiek dacht echt dat alles wat er gebruikt werd, onderdeel was van de radioactieve opslagplaats, maar dat was niet zo. Zo speel je met fictie en realiteit.”

Deel dit bericht:
Facebook
Twitter
LinkedIn
Instagram